PANS / PANDAS

PANS i PANDAS – gdy układ odpornościowy i nerwowy wzajemnie na siebie oddziałują

PANS (Pediatric Acute-onset Neuropsychiatric Syndrome) oraz PANDAS (Pediatric Autoimmune Neuropsychiatric Disorders Associated with Streptococcal Infections) to zaburzenia neuroimmunologiczne charakteryzujące się nagłym pojawieniem się objawów neuropsychiatrycznych, przede wszystkim u dzieci.

PANDAS opisuje sytuacje, w których nagły początek objawów wiązano z przebytą infekcją paciorkowcową. PANS jest pojęciem szerszym i obejmuje przypadki, w których podobny obraz kliniczny może współwystępować również z innymi czynnikami wyzwalającymi, w tym infekcjami lub procesami zapalnymi.
Nie każde nagłe pojawienie się objawów oznacza PANS lub PANDAS. Rozpoznanie wymaga dokładnej diagnostyki oraz wykluczenia innych możliwych przyczyn.

Jak współpracują układ odpornościowy i układ nerwowy?

Układ odpornościowy i układ nerwowy pozostają w stałej komunikacji. Komórki odpornościowe przekazują informacje za pomocą cytokin oraz innych cząsteczek sygnałowych, natomiast układ nerwowy wpływa na przebieg odpowiedzi immunologicznej między innymi poprzez autonomiczny układ nerwowy i regulację hormonalną.

Taka współpraca jest niezbędna do utrzymania homeostazy oraz prawidłowej adaptacji organizmu do zmieniających się warunków.
W większości przypadków odpowiedź immunologiczna przebiega w sposób kontrolowany i po usunięciu czynnika wywołującego stopniowo wygasa.

Dlaczego odpowiedź immunologiczna może wpływać na funkcjonowanie mózgu?

Podczas infekcji lub procesu zapalnego organizm uruchamia liczne mechanizmy obronne. Cząsteczki uczestniczące w odpowiedzi immunologicznej mogą wpływać również na funkcjonowanie układu nerwowego.

Jest to naturalny element biologicznej odpowiedzi organizmu. U części osób obserwuje się przejściowe zmiany dotyczące samopoczucia, koncentracji, snu czy zachowania podczas infekcji.

W PANS i PANDAS przypuszcza się, że u wybranych osób odpowiedź immunologiczna może wiązać się z nagłym pojawieniem się objawów neuropsychiatrycznych. Dokładne mechanizmy odpowiedzialne za ten proces pozostają przedmiotem badań, a obraz biologiczny tych zaburzeń jest złożony.

Jakie objawy mogą występować w PANS i PANDAS?

Najbardziej charakterystyczną cechą jest nagły początek objawów.
Mogą obejmować między innymi:

  • nagłe pojawienie się natrętnych myśli lub zachowań (OCD),
  • nasilony lęk,
  • tiki ruchowe lub głosowe,
  • zmiany zachowania,
  • trudności z koncentracją,
  • pogorszenie funkcjonowania szkolnego,
  • zaburzenia snu,
  • nadwrażliwość sensoryczną,
  • regres w codziennym funkcjonowaniu.

Objawy mogą mieć różne nasilenie i wymagają pilnej oceny specjalisty.

Jak przebiega diagnostyka?

Rozpoznanie PANS lub PANDAS opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym oraz wykluczeniu innych możliwych przyczyn występujących objawów.
Proces diagnostyczny może obejmować:

  • szczegółowy wywiad zdrowotny,
  • ocenę neurologiczną,
  • ocenę psychiatryczną lub psychologiczną,
  • badania laboratoryjne wykonywane w zależności od obrazu klinicznego,
  • ocenę przebytych infekcji oraz innych czynników mogących mieć znaczenie diagnostyczne.

Nie istnieje pojedynczy marker laboratoryjny pozwalający jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć PANS albo PANDAS.

Dlaczego organizm należy analizować całościowo?

Układ odpornościowy i układ nerwowy pozostają w stałej, dwukierunkowej komunikacji. Sygnały immunologiczne i zapalne oddziałują na procesy zachodzące w układzie nerwowym, a mechanizmy neuronalne uczestniczą w regulacji odpowiedzi odpornościowej. PANS i PANDAS stanowią przykład złożonych zależności zachodzących na styku procesów immunologicznych i funkcjonowania układu nerwowego.

Organizm funkcjonuje jako zintegrowany system, obejmujący również regulację hormonalną, procesy metaboliczne oraz komunikację w obrębie osi jelito-mózg. Układy te nie działają w izolacji, lecz pozostają w ciągłej wzajemnej interakcji poprzez sygnały komórkowe, nerwowe, hormonalne, metaboliczne i immunologiczne. PANS i PANDAS wpisują się w tę złożoną sieć zależności neuroimmunologicznych, w której funkcjonowanie układu nerwowego i odpornościowego jest biologicznie ze sobą powiązane.

FAQ

Nie. PANDAS odnosi się do nagłego wystąpienia objawów neuropsychiatrycznych związanych z zakażeniem paciorkowcami, natomiast PANS obejmuje szerszą grupę przypadków, w których podobne objawy mogą być związane z różnymi czynnikami biologicznymi.
Najczęściej pierwsze objawy pojawiają się w wieku dziecięcym. Wystąpienie nowych przypadków u osób dorosłych jest znacznie rzadsze.
Tak. Jedną z charakterystycznych cech PANS jest nagłe pojawienie się lub gwałtowne nasilenie objawów neuropsychiatrycznych w krótkim czasie.
Tak. Definicja PANDAS zakłada związek objawów z zakażeniem bakterią Streptococcus pyogenes. W przypadku PANS możliwe są również inne czynniki wyzwalające.
Tak. U części dzieci mogą pojawić się tiki ruchowe lub głosowe, choć nie występują one we wszystkich przypadkach.
Tak. Problemy z zasypianiem, częste wybudzenia lub pogorszenie jakości snu należą do objawów obserwowanych u części dzieci z PANS.
Tak. Nagłe pojawienie się objawów zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (OCD) jest jedną z charakterystycznych cech PANDAS.
Nie. Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym, wywiadzie, ocenie specjalistycznej oraz wykluczeniu innych możliwych przyczyn objawów.
Nie. Zdecydowana większość dzieci po zakażeniu paciorkowcowym nie rozwija PANDAS. Uważa się, że do wystąpienia zaburzenia konieczne jest współdziałanie wielu czynników biologicznych i immunologicznych.
Nie. Nagła zmiana zachowania może mieć wiele różnych przyczyn neurologicznych, immunologicznych, metabolicznych lub psychologicznych. Rozpoznanie PANS lub PANDAS wymaga uwzględnienia całego obrazu klinicznego oraz obowiązujących kryteriów diagnostycznych.