Borelioza
Borelioza – gdy organizm uruchamia odpowiedź na zakażenie
Borelioza, określana również jako choroba z Lyme, jest chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterie z rodzaju Borrelia, przenoszone głównie przez kleszcze. Po przedostaniu się do organizmu drobnoustroje wchodzą w bezpośrednią interakcję z układem odpornościowym, który uruchamia procesy odpowiedzialne za rozpoznanie, ograniczenie oraz eliminację zakażenia.
Organizm nie odpowiada jednak wyłącznie na obecność bakterii. Równocześnie aktywowane zostają mechanizmy regulujące stan zapalny, procesy naprawcze oraz adaptacyjne, których wspólnym celem jest przywrócenie równowagi biologicznej.
Przebieg boreliozy jest indywidualny. U części osób zakażenie zostaje rozpoznane na wczesnym etapie, u innych objawy rozwijają się stopniowo i mogą obejmować różne narządy oraz układy organizmu. Wynika to zarówno z właściwości biologicznych bakterii Borrelia, jak i ze sposobu, w jaki organizm odpowiada na zakażenie.
Jak organizm rozpoznaje bakterie?
Układ odpornościowy nieustannie monitoruje organizm, rozpoznając drobnoustroje za pomocą wyspecjalizowanych komórek oraz receptorów odpowiedzialnych za identyfikację zagrożeń.
Po wykryciu bakterii aktywowane zostają komórki odpornościowe, które inicjują odpowiedź zapalną oraz przekazują informacje kolejnym elementom układu immunologicznego. Równocześnie rozpoczyna się produkcja przeciwciał oraz aktywacja mechanizmów wspierających eliminację drobnoustrojów.
Proces ten jest precyzyjnie regulowany. Organizm dąży nie tylko do ograniczenia zakażenia, ale również do ochrony własnych tkanek przed nadmierną reakcją zapalną.
Dlaczego odpowiedź organizmu nie ogranicza się do miejsca zakażenia?
Bakterie Borrelia wykazują zdolność przemieszczania się pomiędzy tkankami organizmu. W zależności od przebiegu zakażenia mogą oddziaływać na skórę, stawy, układ nerwowy, serce oraz inne narządy.
Jednocześnie odpowiedź immunologiczna nie ogranicza się wyłącznie do miejsca zakażenia. Komórki układu odpornościowego komunikują się za pomocą cytokin oraz innych cząsteczek sygnałowych, wpływając na funkcjonowanie wielu układów organizmu. To właśnie współdziałanie bakterii i odpowiedzi immunologicznej decyduje o obrazie klinicznym boreliozy.
Jakie objawy mogą występować w boreliozie?
Objawy zależą od etapu zakażenia oraz lokalizacji procesu chorobowego.
Do najczęściej obserwowanych należą:
Osoby, które są zarażone boreliozą mogą też mieć nieprawidłowości w wynikach badań laboratoryjnych, co skutkuje:
Nie wszystkie objawy występują jednocześnie, a ich obecność nie jest charakterystyczna wyłącznie dla boreliozy. Ich interpretacja zawsze wymaga uwzględnienia całego obrazu klinicznego oraz odpowiednio przeprowadzonej diagnostyki.
Jak przebiega diagnostyka?
Rozpoznanie boreliozy opiera się na analizie objawów klinicznych, wywiadu dotyczącego możliwej ekspozycji na kleszcze oraz odpowiednio dobranych badaniach diagnostycznych.
W zależności od sytuacji klinicznej diagnostyka może obejmować między innymi:
Interpretacja wyników zawsze wymaga uwzględnienia czasu od zakażenia, obrazu klinicznego oraz całego przebiegu zakażenia.
Dlaczego stan zapalny jest elementem obrony organizmu?
Stan zapalny stanowi jeden z podstawowych mechanizmów obronnych organizmu. Jego zadaniem jest ograniczenie namnażania drobnoustrojów, aktywacja komórek odpornościowych oraz uruchomienie procesów naprawczych.
Przebieg odpowiedzi zapalnej zależy od współpracy licznych komórek układu odpornościowego, cytokin oraz mechanizmów regulacyjnych odpowiedzialnych za utrzymanie homeostazy. Dzięki tej precyzyjnej współpracy organizm może skutecznie odpowiadać na zakażenie, jednocześnie chroniąc własne tkanki przed nadmiernym uszkodzeniem.
Borelioza pokazuje, jak złożona i precyzyjnie regulowana jest odpowiedź organizmu na zakażenie. Układ odpornościowy uczestniczy nie tylko w eliminacji bakterii, lecz także w koordynacji procesów zapalnych, naprawczych i adaptacyjnych, które wspólnie służą ochronie organizmu i przywracaniu homeostazy. Odpowiedź na zakażenie jest procesem ogólnoustrojowym, w którym mechanizmy odpornościowe pozostają w ścisłej zależności z układem nerwowym, hormonalnym i metabolicznym oraz procesami zachodzącymi na poziomie komórkowym.
Seronegatywność boreliozy
Bardzo częstym problemem w wykrywaniu bakterii Borrelia burdorferi jest seronegatywność obecności swoistych przeciwciał w kierunku tej bakterii. Badania serologiczne (Elisa, Western Blot) dają wynik ujemny pomimo wszelkich objawów wskazujących na zakażenie. Bardzo często zdarza się też, że chorzy na boreliozę po prostu nie produkują przeciwciał, co powoduje, że szansa na wykrycie choroby znacząco maleje. Problemy w diagnostyce laboratoryjnej boreliozy, są wynikiem strategii życiowych Borrelia burgdorferi, skomplikowanej odpowiedzi immunologicznej i niedoskonałości metod diagnostycznych. Badania należy robić po pewnym czasie od ukąszenia, ponieważ dopiero wtedy jest możliwość wytworzenia przeciwciał. Test Elisa czy Western-blot należy wykonać po 6 tygodniach od momentu kontaktu z zakażonym kleszczem. Ponieważ diagnostyka tymi metodami często jest zawodna, najlepiej zrobić od razu najczulsze testy z krwi tj. LTT borelioza lub Elispot borelioza. Często zdarza się, że we krwi obecne tylko same kompleksy immunologiczne boreliozy. W takim przypadku, kiedy zrobimy test Elisa czy Western-blot, otrzymamy wynik fałszywie ujemny, ponieważ takie testy nie wykrywają kompleksów, a jedynie wolne przeciwciała bakterii Borrelia.
Bakteria ta może występować w różnych formach. Krętek boreliozy może mieć formę typowej bakterii (otoczonej ścianą komórkową). W takim przypadku, gdy tylko bakteria zostanie rozpoznana przez nasz układ odpornościowy, zostaną wytworzone przeciwciała. Krętek boreliozy może też jednak zmienić formę w prowirusa (bez ściany komórkowej) o zwolnionym metabolizmie, ukrywając materiał genetyczny w oczekiwaniu na powrót sprzyjających warunków. Proces ten jest odwracalny. W wyniku powstania cyst, przeciwciała, które były wytworzone przez układ immunologiczny walczący z wolną bakteria, znikają. Sprzyja to odtworzeniu spiralnej formy krętka z cysty. Cysty z formą prowirusa manifestują się w tkankach wywołując reakcje zapalne. Nasz układ odpornościowy nie rozpoznaje zakażenia krętkami w formie cyst tj. prowirusa.
Gdy przyjmujemy sterydy organizm nie wytwarza przeciwciał. Przeciwciała są produkowane przez komórki zwane limfocytami B. Wykazano, że krętek boreliozy może niszczyć te komórki i dlatego borelioza może istnieć w organiźmie bez przeciwciał. A to oznacza, że będzie seronegatywna.
Jeśli krętek w postaci wolnej bakterii zostaje pochłonięty przez makrofag, dochodzi do pobudzenia limfocytów B, które produkują przeciwciała, oraz limfocytów T. W takim przypadku, pobudzone limfocyty B i T wykrywa test zwany LTT borelioza oraz Elispot borelioza, który jest bardzo czuły. Ponieważ przeciwciała łączą się z krętkiem Borrelia tworząc kompleksy immunologiczne (przeciwciała z antygenami krętka boreliozy), badania labolatoryjne Elisa i Western-Blot wychodzą fałszywie ujemnie. Testy te wykrywają przeciwciała wolnej bakterii. Badania bardziej precyzyjne tj. LTT czy Elispot borelioza dają wynik pozytywny podczas obecności krętków boreliozy tylko wtedy, gdy we krwi są same kompleksy immunologiczne. Badania te maja bardzo wysoka czułość. Innym testem wykrywającym kompleksy immunologiczne jest test o nazwie KKT, ale ten jest już mniej precyzyjny.
W początkowej fazie infekcji Borrelia burgdorferi, układ immunologiczny rozpoznaje zaledwie kilka antygenów. Po upływie kilku miesięcy odpowiedź immunologiczna rozszerza się na coraz większą liczbę białek antygenowych. W późniejszym etapie choroby pojawiają się przeciwciała skierowane do wielu różnych białek, takich jak: p39 ip58, a następnie p83/100, p53, p43, p39, p30, p21, Ospl7, pl4. Obecność przeciwciał anty OspC w klasie IgG w późniejszych stadiach choroby odnotowuje się bardzo rzadko.
Niewystarczająca skuteczność obrony organizmu spowodowana zbyt niską produkcją przeciwciał obronnych, umożliwia bakteriom ulokowanie się w miejscach, w których są chronione przed atakiem przeciwciał. Są to m.in. przestrzenie wewnątrzkomórkowe, ośrodkowy układ nerwowy, aparat ruchu i inne. Miejsca te są miejscami, gdzie antybiotyki czy zioła nie docierają. Utrudniony jest też kontakt układu immunologicznego z umiejscowionymi wewnątrzkomórkowo krętkami Borrelia burgdorferi, wynikiem czego jest brak lub osłabienie odpowiedzi immunologicznej i nieefektywne leczenie. Bakteria przebywająca wewnątrz komórek, gdzie jest niedostępna dla układu immunologicznego oznacza niebezpieczeństwo nawrotu choroby, gdy tylko zaistnieją warunki sprzyjające jej rozwojowi.
W takich sytuacjach na późniejszym etapie choroby może niekiedy dojść do produkcji przeciwciał typowych dla wczesnych jej stadiów. Możliwe jest także produkowanie przeciwciał tylko w określonym miejscu. W takim przypadku wykonywanie badań laboratoryjnych może nie być miarodajne i nie wykazać obecności spodziewanych przeciwciał. Wynik ujemny badania serologicznego nie wyklucza zakażenia bakterią Borrelia. W diagnostyce serologicznej boreliozy należy zwrócić szczególną uwagę na to kiedy i jaki materiał pobierany jest do badania, oraz czy diagnostyka prowadzona jest zgodnie z obowiązującymi standardami postępowania. Wyniki należy interpretować zawsze uwzględniając stan kliniczny pacjenta. LTT i testy Western-Blot czy KKI to różne badania. Zdarza się, że Western-Blot czy KKI są dodatnie, a LTT wychodzi ujemnie. Może się też zdarzyć, że badanie LTT dać wynik dodatni, a KKI ujemne! Innym, bardziej dokładnym testem jest test o nazwie Elispot borelioza. Wykonuje go Praskie Centrum Medyczne w Warszawie oraz sieć laboratoriów ALAB.
Statystyki zachorowań na Borelioze
Borelioza najczęściej objawia się po latach. Jej zdiagnozowanie jest niezwykle problematyczne a nieleczona powoduje poważne konsekwencje dla zdrowia. Większość dotkniętych osób tą chorobą często nie łączy swoich objawów z zakażeniem sprzed lat. W ostatnim czasie obserwuje się nagły wzrost zachorowań. Jest to związane ze zwiększającą się liczba zarażonych kleszczy, na co wpływ ma ocieplanie klimatu. Łagodne zimy powodują, że kleszcze krócej zimują i wcześniej zaczynają żerować. Coraz częściej, choć nadal w nieznacznym stopniu, borelioza jest brana pod uwagę jako potencjalna przyczyna złego samopoczucia lub pogarszającego się stanu zdrowia.
Jak wynika z danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego- Państwowego Zakładu Higieny w 2019 roku zanotowano 20614 przypadków potwierdzonej boreliozy; w 2018 roku przypadków zakażenia było 20139, a w 2017 roku 21514. Jeszcze 10lat temu potwierdzonych przypadków boreliozy było znacznie mniej, liczba zakażeń oscylowała w granicach 4tys.
